UPSC व्यक्तिमत्त्व चाचणीची रचना: 275 गुण, मंडळ आणि DAF
नागरी सेवा परीक्षेच्या अंतिम गुणवत्ता यादीत मुख्य परीक्षेचे 1750 गुण आणि मुलाखतीचे 275 गुण, असे एकूण 2025 गुण असतात. मुलाखतीसाठी किमान पात्रता गुण नाहीत, पण 275 पैकी मिळणारे गुण साधारणपणे सेवा (IAS, IPS, IFS, IRS) आणि केडर ठरवतात. मुलाखत नवी दिल्लीतील UPSC च्या धौलपूर हाऊसमध्ये होते आणि साधारण 25 ते 30 मिनिटे चालते.
मंडळात साधारण पाच सदस्य असतात; अध्यक्ष UPSC चे सदस्य असतात आणि इतर सदस्य प्रशासन, शिक्षण, विज्ञान किंवा उद्योग क्षेत्रातील अनुभवी व्यक्ती असतात. अध्यक्ष तुमच्या Detailed Application Form (DAF) वरून सुरुवात करतात: नाव, मूळ जिल्हा, शिक्षण, नोकरीचा अनुभव, वैकल्पिक विषय, छंद आणि सेवा पसंती. त्यानंतर प्रत्येक सदस्य आळीपाळीने चालू घडामोडी, प्रशासकीय परिस्थिती, नीतिमत्ता आणि तुमच्या छंदांवर प्रश्न विचारतो. मंडळ तुमची माहिती तपासत नाही; ते तुमचा समतोल, निर्णयक्षमता आणि शांतपणा तपासते.
वेळापत्रक
एका वर्षाची मुख्य परीक्षा शरद ऋतूत होते आणि त्याच्या मुलाखती पुढील वर्षी साधारण जानेवारी ते एप्रिल या काळात तुकड्यांमध्ये होतात. नेमक्या तारखा, DAF-II भरण्याची मुदत आणि e-summon letter यासाठी upsc.gov.in वरील अधिकृत सूचना पाहा; या पानावर कोणतीही तारीख छापलेली नाही.
- DAF-I मुख्य परीक्षेपूर्वी भरला जातो; DAF-II मुख्य परीक्षेचा निकाल लागल्यावर 15 दिवसांच्या आत भरायचा असतो आणि त्यातच मुलाखतीचे माध्यम व सेवा-केडर पसंती नोंदवली जाते.
- DAF मधील प्रत्येक शब्द प्रश्न बनू शकतो: गावाचे नाव, कॉलेज, नोकरीतील खंड, छंदातील शब्द, आवडता लेखक.
- मंडळ मुद्दाम विरुद्ध बाजू मांडते; तुम्ही मत बदलता का, की शांतपणे कारणे देता, हे पाहिले जाते.
- माहीत नसेल तर 'मला याबद्दल खात्रीशीर माहिती नाही' असे सांगणे हा गुण आहे, कमजोरी नाही.
UPSC मंडळासमोर मराठीत उत्तर देता येते का?
होय. UPSC च्या अधिसूचनेनुसार उमेदवार मुलाखतीचे माध्यम म्हणून इंग्रजी, हिंदी किंवा संविधानाच्या आठव्या अनुसूचीतील कोणतीही भाषा निवडू शकतो; मराठी त्यात आहे. मुख्य परीक्षा इंग्रजीत लिहिली असली तरी मुलाखत मराठीत देता येते, कारण दोन्ही माध्यमे स्वतंत्रपणे नोंदवली जातात. अपवाद फक्त भारतीय भाषेच्या अनिवार्य पेपरमधून सूट मिळालेल्या उमेदवारांचा (उदा. ईशान्येकडील काही राज्ये); त्यांना इंग्रजी किंवा हिंदीच निवडावी लागते.
माध्यम DAF-II मध्ये नोंदवावे लागते आणि नंतर बदलणे सहसा शक्य नसते. मराठी निवडल्यास मंडळातील सदस्यांना मराठी येत नसेल तर आयोग दुभाष्याची (interpreter) व्यवस्था करतो; सदस्य इंग्रजीत प्रश्न विचारतात, दुभाषी मराठीत सांगतो आणि तुमचे उत्तर इंग्रजीत पोहोचवतो. यात दोन गोष्टी लक्षात ठेवा: दुभाष्यामुळे वेळ थोडा जातो, म्हणून उत्तरे नेमकी ठेवा; आणि तांत्रिक शब्द (GST, NITI Aayog, Article 243) मूळ स्वरूपातच वापरा. नेमका नियम आणि दुभाष्याची तरतूद चालू वर्षाच्या अधिसूचनेत (Appendix I, Section II) तपासा.
कोणते माध्यम निवडावे?
ज्या भाषेत तुम्ही विचार करता आणि वाद घालू शकता तीच निवडा. इंग्रजी मध्यम असेल पण तुम्ही संभ्रमात अडखळत असाल तर मराठी चांगली; पण मराठी निवडून इंग्रजी शब्दांची भेसळ करत बसलात तर दुभाषी गोंधळतो. कोणतेही माध्यम घ्या, मंडळ भाषा नाही तर विचारांची स्पष्टता तपासते.
DAF वरून येणारे प्रश्न आणि मराठी नमुना उत्तरे
मुलाखतीची पहिली पाच ते सात मिनिटे तुमच्या DAF भोवती फिरतात. ही उत्तरे पाठ करायची नाहीत; तुमच्या स्वतःच्या तपशिलांनी भरून मोठ्याने बोलून बघायची आहेत.
तुमच्या नावाचा अर्थ काय आणि तुम्ही कुठून आला आहात?
माझे नाव सौरभ, म्हणजे सुगंध. मी साताऱ्याजवळच्या वाई तालुक्यातील भुईंज गावचा आहे. आमचे गाव कृष्णा नदीकाठी आहे, मुख्य पिके ऊस आणि हळद आहेत, आणि गावातील बहुतेक कुटुंबे किसन वीर सहकारी साखर कारखान्याशी जोडलेली आहेत. मी दहावीपर्यंत गावात शिकलो आणि नंतर पुण्यात अभियांत्रिकी केली. गावातून शहरात जाताना शिक्षणाची दरी किती मोठी आहे हे मी स्वतः अनुभवले, आणि त्याच अनुभवाने मला प्रशासनाकडे आणले.
मंडळ तपासते: तुम्ही तुमच्या गावाची भूगोल, पीक आणि अर्थव्यवस्था जाणता का, आणि कथेला प्रशासनाशी जोडता का.
हे उत्तर मोठ्याने सराव कराअभियांत्रिकी करून प्रशासनात का यायचे आहे?
मी पुण्यात तीन वर्षे एका ऑटोमोबाईल कंपनीत उत्पादन अभियंता होतो. तिथे मी एका रेषेवर काम करायचो; माझ्या निर्णयाचा परिणाम काही हजार वाहनांवर व्हायचा. मात्र 2023 मध्ये गावात पूर आला तेव्हा मी पाहिले की तहसीलदारांच्या एका निर्णयाने चार गावांचे पुनर्वसन ठरले. अभियांत्रिकीने मला पद्धतशीर विचार शिकवला; तो विचार लोकांच्या प्रश्नांना लावायचा आहे, म्हणून मी नागरी सेवा निवडली. ही निवड पगारासाठी नाही, कामाच्या व्याप्तीसाठी आहे.
मंडळ तपासते: कंपनीची निंदा न करता प्रामाणिक कारण, आणि अभियांत्रिकीची प्रशासनातील उपयुक्तता.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करातुमच्या DAF मध्ये 2022 ते 2024 दरम्यान खंड दिसतो. काय करत होतात?
त्या दोन वर्षांत मी पूर्णवेळ तयारी करत होतो, पण फक्त अभ्यासच नाही. आठवड्यातून दोन दिवस मी गावातील जिल्हा परिषद शाळेत आठवी-नववीच्या मुलांना गणित शिकवत होतो; त्यातून मला शालेय शिक्षणाची जमिनीवरची स्थिती कळली. 2023 मध्ये मी मुख्य परीक्षेत थोडक्यात अपयशी ठरलो; त्यानंतर उत्तरलेखनाची पद्धत बदलली. हा खंड मला गुंतवणूक वाटतो, कारण आज मी जे बोलतो त्यामागे त्या दोन वर्षांचे वाचन आणि अनुभव आहे.
मंडळ तपासते: खंड लपवता का, आणि तो काळ फक्त पुस्तकांत गेला की लोकांत.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करातुम्ही IAS प्रथम आणि IPS द्वितीय पसंती का दिली?
IAS मध्ये मला शिक्षण, आरोग्य, शेती अशा अनेक क्षेत्रांत एकाच वेळी काम करता येते आणि जिल्हाधिकारी म्हणून धोरण आणि अंमलबजावणी यांचा थेट संबंध दिसतो. IPS ही माझी दुसरी पसंती आहे कारण कायदा-सुव्यवस्था हा विकासाचा पाया आहे, आणि माझ्या गावातील दारूच्या समस्येवर पोलिसांनी केलेले काम मी पाहिले आहे. मात्र कोणतीही सेवा मिळाली तरी मी ती मनापासून करेन; पसंती ही आवड आहे, अट नाही.
मंडळ तपासते: IPS ला कमी लेखता का, आणि सेवा पसंतीमागे ठोस कारण आहे का.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करातुम्ही महाराष्ट्र केडरची मागणी केली आहे; उत्तर-पूर्वेत पोस्टिंग मिळाले तर?
मी महाराष्ट्र पहिली पसंती दिली कारण मला इथल्या भाषा आणि प्रश्नांची जाण आहे. पण केडर वाटप गुण आणि रिक्त जागांवर ठरते, हे मला माहीत आहे. मिझोराम किंवा मेघालय मिळाले तर मी पहिल्या वर्षी स्थानिक भाषा शिकेन; माझ्या बॅचमधील एका मित्राने आसाममध्ये असेच केले. खरे तर नव्या प्रदेशात काम करणे हा राष्ट्रीय सेवेचा अर्थ आहे; अखिल भारतीय सेवा म्हणजे अखिल भारतीय जबाबदारी.
मंडळ तपासते: पोस्टिंगबाबत लवचिकता आणि अखिल भारतीय सेवेची समज.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करातुम्ही मराठी माध्यम निवडले आहे. इंग्रजीत काम करावे लागेल तेव्हा अडचण येईल का?
नाही. माझी मुख्य परीक्षा इंग्रजीत होती आणि मी तीन वर्षे इंग्रजी कामकाजाच्या कंपनीत काम केले आहे. मुलाखतीसाठी मराठी निवडली कारण मला विचार मराठीत स्पष्ट मांडता येतात आणि मंडळाला माझे खरे व्यक्तिमत्त्व दिसावे असे वाटते. जिल्ह्यात काम करताना शेतकरी, ग्रामसेवक आणि सचिवालय अशा तिन्ही पातळ्यांवर वेगवेगळ्या भाषा लागतात; दोन्ही भाषा सहज येणे हे मी बलस्थान मानतो.
मंडळ तपासते: माध्यम निवडीमागचा आत्मविश्वास आणि कामकाजाच्या इंग्रजीची तयारी.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करातुमच्या कॉलेजचे नाव आहे COEP. त्याच्या इतिहासाबद्दल काही सांगा.
COEP म्हणजे कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग पुणे, 1854 मध्ये स्थापन झालेले आशियातील सर्वांत जुन्या अभियांत्रिकी संस्थांपैकी एक. मुळा-मुठा नदीकाठी असलेली ही संस्था आता तंत्रज्ञान विद्यापीठ झाली आहे. सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या इथले माजी विद्यार्थी होते, आणि त्यांनी बांधलेली खडकवासला धरणाची स्वयंचलित दारे आजही अभ्यासली जातात. मी तिथे बोट क्लबमध्ये होतो; संघाने नदीवर सराव करणे हा माझ्या चार वर्षांतील सर्वांत मोठा धडा होता.
मंडळ तपासते: स्वतःच्या संस्थेबद्दल आदर आणि तथ्यांची अचूकता.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करामहाराष्ट्राबद्दलचे प्रश्न: इतिहास, अर्थव्यवस्था, शेती, सहकार, मुंबई
मंडळात बहुतेक सदस्य महाराष्ट्राबाहेरचे असतात, त्यामुळे ते राज्याबद्दल सामान्य पण अवघड प्रश्न विचारतात. तुमचे काम म्हणजे दोन्ही बाजू मांडून स्वतःची भूमिका शांतपणे सांगणे; कोणत्याही पक्षाची बाजू घ्यायची नाही.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या प्रशासनातून आजचा अधिकारी काय शिकू शकतो?
तीन गोष्टी. पहिली, अष्टप्रधान मंडळ: प्रत्येक खात्याला स्वतंत्र जबाबदार मंत्री, म्हणजे आजची कार्यविभागणी. दुसरी, महसूल व्यवस्था: जमिनीची प्रत्यक्ष मोजणी करून कर ठरवणे आणि दुष्काळात सूट देणे, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचा विश्वास टिकला. तिसरी, आरमार: कोकण किनाऱ्याचे संरक्षण परकीय शक्तींवर अवलंबून न राहता स्वतः उभारणे. आजचा जिल्हाधिकारी जबाबदारीचे स्पष्ट वाटप, महसुलात न्याय आणि स्थानिक क्षमता उभी करणे या तिन्ही गोष्टी त्यातून घेऊ शकतो.
मंडळ तपासते: इतिहासाचे गौरवीकरण नाही तर प्रशासकीय धडे काढण्याची क्षमता.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करामहाराष्ट्रातील सहकार चळवळ यशस्वी झाली की अपयशी?
दोन्ही. 1950 मध्ये प्रवरानगरला विठ्ठलराव विखे पाटील यांनी उभारलेला आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना शेतकऱ्यांना बाजारात सौदेबाजीची ताकद देणारा होता, आणि सहकारी दूध संघ, पतसंस्था आणि बँकांमुळे पश्चिम महाराष्ट्रात ग्रामीण भांडवल तयार झाले. पण अनेक कारखाने राजकीय नियंत्रणामुळे तोट्यात गेले, काही खासगी झाले, आणि विदर्भ-मराठवाड्यात सहकार तितका पोहोचला नाही. माझ्या मते चळवळ अपयशी नाही, पण तिला व्यावसायिक व्यवस्थापन आणि सभासदांचे खरे नियंत्रण लागते; 97 व्या घटनादुरुस्तीनंतरचे नियम हा त्या दिशेने प्रयत्न आहे.
मंडळ तपासते: ठोस उदाहरण, प्रादेशिक असमतोलाची जाण आणि संतुलित मत.
हे उत्तर मोठ्याने सराव कराविदर्भ आणि मराठवाड्यात शेतकरी आत्महत्या का होतात आणि प्रशासन काय करू शकते?
कारणे एकमेकांत गुंतलेली आहेत: पावसावर अवलंबून असलेली कापूस-सोयाबीन शेती, अनिश्चित मान्सून, खासगी सावकारी, लहान जमीनधारणा आणि पीक विम्याचे उशिरा मिळणारे दावे. प्रशासन तीन पातळ्यांवर काम करू शकते. पहिली, तातडीची: पीक विमा दावे आणि कर्ज पुनर्रचना वेळेत. दुसरी, मध्यम: सूक्ष्म सिंचन, शेततळी आणि पाणलोट कामे ज्यामुळे एका पावसावरचे अवलंबित्व कमी होते. तिसरी, दीर्घकालीन: शेतकरी उत्पादक कंपन्या आणि प्रक्रिया उद्योग जेणेकरून उत्पन्न फक्त कच्च्या मालावर अवलंबून राहणार नाही. जिल्हाधिकारी म्हणून मी गावपातळीवर संकटग्रस्त कुटुंबांची यादी आणि समुपदेशन यंत्रणा सुरू करेन, कारण आकडेवारी नाही, कुटुंबे वाचवायची आहेत.
मंडळ तपासते: कारणांची साखळी समजते का, आणि उपाय कागदी नाहीत ना.
हे उत्तर मोठ्याने सराव कराऊस हे पाणी-भुकेले पीक आहे; दुष्काळी महाराष्ट्रात त्याचे समर्थन कसे कराल?
समर्थन नाही, पण संतुलन करेन. उसाला साधारण अडीच हजार मिलिमीटर पाणी लागते आणि राज्याच्या सिंचित पाण्याचा मोठा वाटा उसाकडे जातो, हे खरे आहे. पण ऊस हमी उत्पन्न देतो, कारखाना थेट पैसे देतो आणि लाखो तोडणी कामगारांना रोजगार देतो; त्यामुळे ऊस बंद करणे व्यवहार्य नाही. उपाय म्हणजे ठिबक सिंचन सक्तीचे करणे, मराठवाड्यासारख्या भागात नवीन कारखान्यांना परवानगी मर्यादित ठेवणे आणि इथेनॉल धोरणाचा फायदा घेऊन कमी पाण्याच्या वाणांकडे वळणे. उसाविरुद्ध नाही, पाण्याच्या उत्पादकतेच्या बाजूने भूमिका घ्यायला हवी.
मंडळ तपासते: आकड्यांची जाण, आणि टोकाची भूमिका न घेता व्यवहार्य उपाय.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करामुंबई देशाची आर्थिक राजधानी का आहे आणि तिच्यासमोरचे सर्वांत मोठे आव्हान कोणते?
मुंबईत रिझर्व्ह बँक, SEBI, BSE आणि NSE ही शेअर बाजार, बहुतेक मोठ्या बँकांची मुख्यालये आणि देशातील सर्वांत जुने नैसर्गिक बंदर आहे. ब्रिटिश काळातील कापड गिरण्या, बंदर आणि रेल्वे यामुळे भांडवल, कामगार आणि व्यापार एकत्र आले आणि ती परंपरा टिकली. आव्हान म्हणजे जागा: बेटाच्या भूगोलामुळे घरे महाग, अर्ध्याहून अधिक लोक अनौपचारिक वस्त्यांत आणि दररोज लाखो लोक लोकलने दोन-तीन तास प्रवास करतात. मेट्रो, कोस्टल रोड आणि धारावी पुनर्विकास ही उत्तरे आहेत, पण ती परवडणाऱ्या घरांशिवाय अपुरी आहेत.
मंडळ तपासते: शहराची रचना समजते का, आणि पायाभूत सुविधा व लोक यांचा समतोल.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करावेगळ्या विदर्भ राज्याच्या मागणीबद्दल तुमचे मत काय?
ही मागणी जुनी आहे; 1953 च्या नागपूर करारात विदर्भाला विकासात समान वाटा देण्याचे आश्वासन होते आणि त्या भावनेतूनच विधिमंडळाचे हिवाळी अधिवेशन नागपुरात होते. समर्थक म्हणतात सिंचन अनुशेष, कमी उद्योग आणि मुंबईपासूनचे अंतर; विरोधक म्हणतात लहान राज्याला महसूल कमी पडेल आणि महाराष्ट्राची अस्मिता तुटेल. प्रशासक म्हणून माझे काम राज्य तयार करणे किंवा विरोध करणे नाही; ते विकास मंडळांच्या माध्यमातून अनुशेष प्रत्यक्ष भरून काढणे आहे. प्रादेशिक असमतोल कमी झाला तर मागणीची धार आपोआप कमी होते.
मंडळ तपासते: राजकीय भूमिका टाळून दोन्ही बाजूंचे तर्क आणि प्रशासकीय उत्तर.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करासमृद्धी महामार्ग महाराष्ट्राला खरोखर बदलेल का?
नागपूर ते मुंबई हा महामार्ग दहा जिल्ह्यांतून जातो आणि विदर्भ-मराठवाड्याला JNPT बंदराशी काही तासांत जोडतो; शेतमाल, संत्री आणि कापूस निर्यातीसाठी ही मोठी गोष्ट आहे. पण रस्ता एकटा बदल घडवत नाही. त्याच्या बाजूने नियोजित नवनगरे आणि कृषी प्रक्रिया केंद्रे प्रत्यक्ष उभी राहिली तरच फायदा स्थानिकांना मिळेल, नाहीतर तो फक्त मुंबईला जाणारा वेगवान रस्ता ठरेल. भूसंपादनात शेतकऱ्यांना दिलेली भरपाई आणि अपघातांचे प्रमाण हे दोन मुद्दे प्रशासनाने लक्षात ठेवायचे आहेत.
मंडळ तपासते: पायाभूत प्रकल्पाचे फायदे आणि अटी दोन्ही सांगता का.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करामराठा आरक्षणाच्या प्रश्नाकडे तुम्ही अधिकारी म्हणून कसे पाहाल?
हा मुद्दा न्यायालय, विधिमंडळ आणि समाज या तिन्ही पातळ्यांवर आहे; 2021 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने पन्नास टक्क्यांची मर्यादा ओलांडणारे राज्याचे आरक्षण रद्द केले होते आणि त्यानंतर मागासवर्ग आयोगाच्या नव्या अहवालावर आधारित कायदा झाला. एक अधिकारी म्हणून माझी भूमिका सोपी आहे: कायदा काय म्हणतो ते निष्पक्ष अमलात आणणे, आंदोलन शांततेत राहील याची काळजी घेणे आणि प्रमाणपत्र वाटप पारदर्शक ठेवणे. आरक्षणाच्या मागणीमागे शेतीतील उत्पन्नाची घसरण आहे हे मी विसरणार नाही; त्यामुळे रोजगार आणि शिक्षणाचे मार्गही समांतर उभे करावे लागतील.
मंडळ तपासते: संवेदनशील विषयावर न्यायालयीन चौकट आणि तटस्थ प्रशासकीय भूमिका.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करापुणे शिक्षणाची राजधानी आहे; मग पुण्याची वाहतूक कोंडी का सुटत नाही?
पुण्याची लोकसंख्या आणि IT-ऑटो रोजगार हिंजवडी, खराडी, चाकण अशा टोकांना वाढला, पण सार्वजनिक वाहतूक मध्यभागी राहिली. परिणामी दुचाकींचे प्रमाण देशात सर्वाधिक झाले. मेट्रो सुरू झाली आहे पण शेवटच्या मैलाची जोडणी नाही, PMPML च्या बसगाड्या कमी आहेत आणि रस्त्यांचे रुंदीकरण हे दीर्घकालीन उत्तर नाही. मला वाटते उत्तर पुरवठ्यात नाही, मागणी व्यवस्थापनात आहे: कामाच्या वेळा विभागणे, IT पार्कसाठी सामूहिक बस, आणि पार्किंग महाग करून मेट्रोकडे लोक वळवणे. हे निर्णय अलोकप्रिय असतात, म्हणून ते राजकीय नाही तर प्रशासकीय इच्छाशक्तीवर अवलंबून आहेत.
मंडळ तपासते: शहरी प्रश्नाचे मूळ कारण आणि अलोकप्रिय निर्णय घेण्याची तयारी.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करा1 मे महाराष्ट्र दिन का साजरा होतो?
1960 मध्ये बॉम्बे राज्याचे भाषावार विभाजन होऊन 1 मे रोजी महाराष्ट्र आणि गुजरात ही दोन राज्ये अस्तित्वात आली. त्यामागे संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ होती, ज्यात मुंबईसह मराठी भाषिक राज्याची मागणी झाली आणि 1955-56 मध्ये मुंबईतील आंदोलनात अनेक आंदोलक हुतात्मा झाले; फ्लोरा फाउंटनजवळचे हुतात्मा स्मारक त्यांचीच आठवण आहे. माझ्यासाठी हा दिवस भाषिक अस्मितेचा आहे, पण तितकाच मुंबई ही सर्व भारतीयांची असल्याची आठवणही आहे; दोन्ही एकत्र सांगता आले तरच हा इतिहास अर्थपूर्ण आहे.
मंडळ तपासते: तथ्यांची अचूकता आणि अस्मितेबद्दल संकुचित नसलेली भूमिका.
हे उत्तर मोठ्याने सराव कराचालू घडामोडी, प्रशासकीय परिस्थिती आणि नीतिमत्तेचे प्रश्न
मंडळातील दुसरा किंवा तिसरा सदस्य तुम्हाला जिल्हाधिकारी किंवा पोलीस अधीक्षक म्हणून एखाद्या परिस्थितीत उभे करतो. इथे अचूक कायदा नाही, तर तुमचा प्राधान्यक्रम आणि प्रामाणिकपणा पाहिला जातो.
तुम्ही तहसीलदार आहात; गावात रात्री दोन गटांत हाणामारी झाली आहे. पहिली तीन कामे कोणती?
पहिले, पोलीस निरीक्षकांशी बोलून जखमींना रुग्णालयात पोहोचवणे आणि जमाव पांगवणे; जीव वाचवणे हे सर्वांत आधी. दुसरे, दोन्ही गटांच्या प्रमुखांना वेगवेगळे बोलावून परिस्थिती शांत करणे आणि आवश्यक असल्यास जमावबंदीचे आदेश मागवणे. तिसरे, सकाळी स्वतः गावात जाऊन शांतता समिती बसवणे आणि अफवा रोखण्यासाठी स्पष्ट माहिती देणे. मी सोशल मीडियावरील व्हिडिओंवर लक्ष ठेवेन, कारण आजकाल दुसरी हाणामारी व्हॉट्सअ‍ॅपवरून सुरू होते.
मंडळ तपासते: प्राधान्यक्रम, पोलीस-महसूल समन्वय आणि प्रत्यक्ष जाऊन काम करण्याची वृत्ती.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करातुमचे वरिष्ठ तुम्हाला एका राजकीय नेत्याच्या बेकायदा बांधकामाकडे दुर्लक्ष करायला सांगतात. काय कराल?
मी प्रथम कागदपत्रे स्वतः तपासेन, कारण तक्रार खरी आहे की राजकीय आहे हे कळायला हवे. बांधकाम बेकायदा असेल तर मी वरिष्ठांना लेखी नोंद देईन की नियमानुसार नोटीस देणे आवश्यक आहे आणि तसे न केल्यास न्यायालयात आपणच अडचणीत येऊ. तोंडी आदेश मी पाळणार नाही; लेखी आदेश आला तर तो फाईलवर ठेवून नियमानुसार कारवाई सुरू करेन. मी गाजावाजा करणार नाही, पण कायद्याची प्रक्रिया थांबवणार नाही. अधिकाऱ्याची ताकद फाईलवरच्या नोंदीत असते, आवाजात नाही.
मंडळ तपासते: वीरतेची नाटके नाहीत तर प्रक्रियेचा वापर करून प्रामाणिक राहण्याची पद्धत.
हे उत्तर मोठ्याने सराव कराशेतकऱ्यांची कर्जमाफी योग्य आहे का?
ती तात्पुरती मदत आहे, उपचार नाही. ज्या शेतकऱ्यांचे पीक सलग दोन वर्षे गेले त्यांना कर्जमाफीने श्वास मिळतो आणि आत्महत्या टळू शकतात. पण ती नियमित कर्जफेड करणाऱ्यांना शिक्षा वाटते, बँका पुढचे कर्ज द्यायला कचरतात आणि राज्याच्या तिजोरीवर दीर्घकालीन भार येतो. मला वाटते माफी अपवादात्मक संकटापुरती ठेवावी आणि त्याच पैशात पीक विमा, सिंचन आणि बाजार जोडणी मजबूत करावी. महाराष्ट्राने गेल्या दशकात दोन मोठ्या कर्जमाफ्या केल्या, तरीही संकट परतले; हेच सांगते की मूळ उपाय वेगळा आहे.
मंडळ तपासते: लोकप्रिय आणि आर्थिक शिस्त यांत समतोल, राज्याचे उदाहरण.
हे उत्तर मोठ्याने सराव कराग्रामपंचायतीला अधिक अधिकार द्यावेत का? महाराष्ट्रात ते कितपत आहेत?
73 व्या घटनादुरुस्तीने पंचायतींना अधिकार दिले, आणि महाराष्ट्रात 1962 पासून जिल्हा परिषद, पंचायत समिती आणि ग्रामपंचायत ही त्रिस्तरीय रचना आहे. पण प्रत्यक्षात निधी, कार्ये आणि कर्मचारी हे तिन्ही अजून पूर्ण हस्तांतरित झालेले नाहीत; ग्रामसेवक अनेक गावांत विभागलेला असतो. मला वाटते अधिकार द्यावेत, पण क्षमता बांधणीसह: पंचायतींना स्वतःचा महसूल वाढवायची संधी, ग्रामसभेची नियमित बैठक आणि लेखापरीक्षण. राळेगण सिद्धी आणि हिवरे बाजार ही गावे दाखवतात की स्थानिक नेतृत्व मिळाले तर पाणी आणि रोजगाराचे प्रश्न गावच सोडवते.
मंडळ तपासते: घटनात्मक चौकट, राज्याची वस्तुस्थिती आणि उदाहरण.
हे उत्तर मोठ्याने सराव कराभारताच्या लोकसंख्येतील तरुणांचा वाटा हा लाभ आहे की ओझे?
तो आपोआप लाभ होत नाही; तो मिळवावा लागतो. भारताचे सरासरी वय सुमारे 28 आहे, हे खरे; पण तरुणांकडे कौशल्य आणि रोजगार नसेल तर हीच संख्या असंतोषात बदलते. महाराष्ट्रात ITI आणि पॉलिटेक्निकची संख्या चांगली आहे, पण उद्योगांना लागणारी कौशल्ये आणि अभ्यासक्रम यांत अंतर आहे. मला वाटते शाळेनंतरची कौशल्य-जोडणी, महिलांचा कामातील सहभाग वाढवणे आणि लघुउद्योगांना कर्ज हे तीन मार्ग आहेत. लाभ मिळवायची खिडकी पुढील दोन दशकांची आहे; ती चुकली तर पुन्हा येणार नाही.
मंडळ तपासते: आकड्याचा आधार, राज्याचा संदर्भ आणि टोकाचा आशावाद टाळणे.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करासरकारी कार्यालयात लाचखोरी इतकी सामान्य का आहे आणि एक अधिकारी काय बदलू शकतो?
कारणे तीन: प्रक्रिया अपारदर्शक असते, निर्णय एकाच व्यक्तीकडे असतो आणि तक्रार केल्याचा त्रास तक्रारदारालाच होतो. एक अधिकारी हे तिन्ही बदलू शकतो. मी तहसीलदार असेन तर सातबारा, जातप्रमाणपत्र अशा सेवा ऑनलाइन आणि वेळबद्ध करेन, सेवा हमी कायद्याखालील मुदती फलकावर लावेन आणि दर आठवड्याला स्वतः एक तास लोकांच्या तक्रारी ऐकेन. लाच बहुतेकदा उशिराची किंमत असते; उशीर काढला की लाचेची गरज कमी होते. उरलेल्या प्रकरणांत कारवाई करायला मागे-पुढे पाहणार नाही.
मंडळ तपासते: नैतिक उपदेश नाही तर रचनात्मक आणि व्यवहार्य उपाय.
हे उत्तर मोठ्याने सराव कराछंद, वैकल्पिक विषय आणि व्यक्तिमत्त्वाचे प्रश्न
छंदावर मंडळ खोलात जाते; 'वाचन' लिहिले असेल तर शेवटचे पुस्तक, त्याचा लेखक आणि त्यातून तुम्ही काय घेतले हे विचारले जाते. वैकल्पिक विषयावर एखादा मूलभूत पण तिरका प्रश्न येतो.
तुमचा छंद मराठी साहित्य वाचन आहे. अलीकडे कोणते पुस्तक वाचले आणि ते अधिकाऱ्याला काय शिकवते?
मी गेल्या महिन्यात आनंद यादवांची 'झोंबी' पुन्हा वाचली. ती एका शेतमजूर कुटुंबातील मुलाच्या शिक्षणाच्या संघर्षाची आत्मकथा आहे. मला ती दर वेळी आठवण देते की शाळेत मूल येत नाही याचे कारण आळस नसतो, तर घरातील गरज असते. अधिकारी म्हणून 'गळती' हा शब्द आकडा न राहता चेहरा बनतो. मी बाबुराव बागुलांचे 'जेव्हा मी जात चोरली होती' हेही वाचले, कारण समाजाचा दुसरा चेहरा समजल्याशिवाय योजना बनत नाहीत.
मंडळ तपासते: छंद खरा आहे का, आणि त्यातून प्रशासकीय संवेदना जोडता का.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करातुमचा वैकल्पिक विषय भूगोल आहे. मराठवाडा दुष्काळी का आहे?
मराठवाडा सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेत आहे; नैऋत्य मान्सूनचे ढग घाट ओलांडताना पाणी सोडतात आणि पूर्वेकडे पाऊस साधारण 600 ते 800 मिलिमीटरवर येतो. त्यात तो अनियमित असतो, आणि बेसाल्ट खडकामुळे भूजल साठवण मर्यादित आहे. मानवी कारणेही आहेत: उसासारखी जास्त पाण्याची पिके आणि गोदावरी खोऱ्यातील वरच्या भागातील धरणांचा वापर. उपाय पाणलोट विकास, जलयुक्त शिवारासारखी भूजल पुनर्भरणाची कामे आणि पीक रचनेत बदल हे आहेत; फक्त नवी धरणे नाही.
मंडळ तपासते: विषयाचा मूलभूत आधार आणि तो राज्याच्या प्रश्नाला लावता का.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करातुम्ही क्रिकेट खेळता. कर्णधार आणि जिल्हाधिकारी यांत साम्य काय?
दोघेही स्वतः सर्व विकेट घेत नाहीत; योग्य माणसाला योग्य वेळी चेंडू देतात. मी कॉलेजच्या संघाचा कर्णधार होतो आणि शिकलो की हरलेल्या सामन्यानंतर संघाला दोष न देता पुढच्या सामन्याची योजना बोलणे महत्त्वाचे असते. जिल्हाधिकाऱ्याचेही तसेच: पूर, निवडणूक किंवा परीक्षा यात तहसीलदार, पोलीस, आरोग्य या सर्वांची कामगिरी त्याच्या नावावर जाते. फरक एवढाच की क्रिकेटमध्ये पराभवाने गुण जातात, प्रशासनात जीव जाऊ शकतो; म्हणून जबाबदारीची जाणीव अधिक हवी.
मंडळ तपासते: छंदातून नेतृत्वाची समज, अहंकाराशिवाय.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करातुमची सर्वांत मोठी कमजोरी कोणती?
मी निर्णय घेण्यापूर्वी खूप माहिती गोळा करतो, आणि त्यामुळे कधी उशीर होतो. कंपनीत एकदा पुरवठादार बदलायचा निर्णय मी दोन आठवडे लांबवला आणि उत्पादन एक दिवस थांबले. तेव्हापासून मी स्वतःला नियम घातला: ऐंशी टक्के माहिती असेल तर निर्णय घ्यायचा आणि उरलेली जोखीम उघडपणे सांगायची. प्रशासनात पुराच्या वेळी हा नियम उपयोगी पडेल, कारण तिथे पूर्ण माहिती कधीच नसते. कमजोरी अजून पूर्ण गेली नाही, पण आता ती मला माहीत आहे.
मंडळ तपासते: खरी कमजोरी, उदाहरण आणि सुधारणेची पद्धत; 'मी परफेक्शनिस्ट आहे' हे उत्तर नाही.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करातुम्ही निवड न झाल्यास काय कराल?
मी पुन्हा प्रयत्न करेन, कारण वयाची मर्यादा अजून शिल्लक आहे, पण पूर्णवेळ नाही. मी MPSC राज्यसेवेची मुलाखतही दिली आहे आणि तिथे निवड झाली तर उपजिल्हाधिकारी म्हणून काम सुरू करेन; राज्य सेवा ही पर्याय नाही, तीही जनसेवाच आहे. ते न झाल्यास माझी अभियांत्रिकी आणि शिकवण्याचा अनुभव आहे; मी गावातील शाळेत शिकवायला पुन्हा सुरुवात करेन. UPSC हा माझा मार्ग आहे, पण उपयोगी पडणे हे ध्येय आहे; मार्ग बदलू शकतो.
मंडळ तपासते: कडवटपणा नाही, Plan B प्रामाणिक आहे आणि सेवेची प्रेरणा टिकून आहे.
हे उत्तर मोठ्याने सराव करातुम्ही एकच वाक्यात सांगा: महाराष्ट्राची सर्वांत मोठी ताकद कोणती?
महाराष्ट्राची सर्वांत मोठी ताकद म्हणजे फुले, शाहू आणि आंबेडकर यांची सुधारणावादी परंपरा, जिने शिक्षणाला जातीच्या आणि लिंगाच्या भिंतींबाहेर काढले आणि त्याच परंपरेतून मुंबई-पुण्याची उद्योगशीलता आणि सहकाराची गावपातळीवरची संस्थात्मक शिस्त उभी राहिली; अधिकारी म्हणून हीच परंपरा मला प्रत्येक योजनेत शेवटच्या माणसापर्यंत न्यायची आहे.
मंडळ तपासते: एका वाक्यात विचार संकलित करता का, आणि अस्मितेचा सामाजिक आधार.
हे उत्तर मोठ्याने सराव कराUPSC आणि MPSC राज्यसेवेची मुलाखत: काय वेगळे आहे
बरेच उमेदवार दोन्ही मुलाखती एकाच हंगामात देतात. दोन्हीकडे DAF-आधारित प्रश्न आणि महाराष्ट्राबद्दलचे प्रश्न येतात, पण वजन, भाषा आणि मंडळाचा रोख वेगळा असतो. MPSC ने राज्यसेवेचा आकृतिबंध UPSC सारखा केला आहे आणि मुलाखतीच्या गुणांत बदलाचे शुद्धिपत्रक काढल्याचे वृत्त आहे; म्हणून खालील तक्त्यातील गुण तुमच्या वर्षाच्या अधिकृत जाहिरातीशी पडताळा.
MPSC मंडळ महाराष्ट्राच्या तपशिलात जास्त जाते: तुमच्या जिल्ह्यातील तहसील, सिंचन प्रकल्प, महाराष्ट्र जमीन महसूल अधिनियम, राज्याच्या योजना. UPSC मंडळ तेच प्रश्न राष्ट्रीय चौकटीत विचारते: तुमच्या जिल्ह्याचा प्रश्न देशाच्या धोरणाशी कसा जोडता. MPSC च्या तयारीसाठी MPSC राज्यसेवा मुलाखत सराव आणि state PSC interview questions हे पान पाहा.
मराठीत मोठ्याने सराव: AI मंडळ काय तपासते
वरील उत्तरे वाचून काही होत नाही; ती बोलल्याशिवाय आवाजातील अडखळणे, 'म्हणजे' आणि 'actually' ची पुनरावृत्ती आणि उत्तराची लांबी कळत नाही. ExamPilot वर UPSC मंडळाची 20 मिनिटांची मॉक मुलाखत आहे: DAF वरून सुरुवात, चालू घडामोडी आणि प्रशासन, एक प्रशासकीय पेच, छंद आणि प्रेरणा, आणि समारोप. तुम्ही तुमचे गृहराज्य महाराष्ट्र, शिक्षण आणि नोकरी निवडता आणि मंडळ त्यानुसार प्रश्न बदलते; तुम्ही मराठीत उत्तर दिले तरी मंडळ पुढचा प्रश्न त्यावरूनच विचारते.
- 1
DAF तयार ठेवा
तुमचे गाव, कॉलेज, नोकरी, वैकल्पिक विषय आणि छंद हे तपशील प्रोफाइलमध्ये भरा. मंडळ याच तपशिलांतून पहिले प्रश्न काढते, जसे खरे मंडळ करते.
- 2
संतुलित उत्तराचा सराव
ऊस, आरक्षण, विदर्भ यांसारख्या प्रश्नांवर AI मंडळ मुद्दाम विरुद्ध बाजू मांडते. तुम्ही मत बदलता की कारण देऊन टिकून राहता, याचा अहवाल मिळतो.
- 3
अहवाल वाचा आणि पुन्हा द्या
सत्रानंतर विचारांची स्पष्टता, जागरूकता, सचोटी, संवाद आणि प्रेरणा या पाच निकषांवर गुण आणि प्रत्येक उत्तरावर टिप्पणी मिळते. आठवड्यातून दोन मॉक पुरेशा; त्यापेक्षा जास्त केल्यास उत्तरे पाठ होतात.
इंग्रजीत मुलाखत देणार असाल तर UPSC interview हे इंग्रजी पान आणि हिंदीसाठी IAS interview questions in Hindi पाहा. तेलुगू आणि कन्नड भाषिक उमेदवारांसाठी Telugu आणि Kannada पाने आहेत. सत्र सुरू करण्यापूर्वी UPSC व्यक्तिमत्त्व चाचणी पानावर मंडळाची रचना पाहा.
मोठ्याने सराव करा
मराठीत UPSC मॉक मुलाखत द्या
AI मंडळ तुमच्या DAF वरून सुरुवात करते, महाराष्ट्राबद्दल प्रश्न विचारते, विरुद्ध बाजू मांडते आणि 20 मिनिटांनंतर प्रत्येक उत्तरावर अहवाल देते.
UPSC CSE · Personality Test (IAS / IPS / IFS / IRS & allied services)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- UPSC च्या मुलाखतीत मराठीत उत्तर दिल्यास गुण कमी होतात का?
- नाही. गुण भाषेवर नाही तर विचारांची स्पष्टता, समतोल, जागरूकता आणि प्रामाणिकपणा यावर दिले जातात. मराठी निवडलेले अनेक उमेदवार दरवर्षी निवडले जातात. मात्र माध्यम DAF-II मध्ये आधी नोंदवावे लागते आणि दुभाषी असल्यास उत्तरे नेमकी ठेवावी लागतात, कारण भाषांतरात वेळ जातो.
- मुख्य परीक्षा इंग्रजीत आणि मुलाखत मराठीत, असे चालते का?
- होय. अधिसूचनेनुसार मुख्य परीक्षेचे माध्यम आणि मुलाखतीचे माध्यम स्वतंत्र आहेत; उमेदवार इंग्रजी, हिंदी किंवा आठव्या अनुसूचीतील कोणतीही भाषा मुलाखतीसाठी निवडू शकतो. फक्त भारतीय भाषेच्या अनिवार्य पेपरमधून सूट मिळालेल्या उमेदवारांना इंग्रजी किंवा हिंदी निवडावी लागते. चालू वर्षाची अधिसूचना upsc.gov.in वर तपासा.
- UPSC मुलाखतीत किती गुण असतात आणि किमान पात्रता गुण आहेत का?
- मुलाखतीला 275 गुण असतात आणि मुख्य परीक्षेच्या 1750 गुणांसह एकूण 2025 गुणांवर अंतिम गुणवत्ता यादी बनते. मुलाखतीसाठी किमान पात्रता गुण नाहीत, पण साधारणपणे उमेदवारांचे गुण मध्यम पट्ट्यात विखुरलेले असतात, त्यामुळे मुलाखत सेवा आणि केडर ठरवण्यात निर्णायक ठरते.
- महाराष्ट्रातील उमेदवारांना कोणते प्रश्न हमखास येतात?
- तुमचा जिल्हा आणि तालुका, तिथली पिके आणि उद्योग, सहकार चळवळ, मुंबईची अर्थव्यवस्था, शेतकरी आत्महत्या आणि सिंचन, मराठा आरक्षण, वेगळा विदर्भ आणि शिवाजी महाराज, फुले-आंबेडकर यांचा वारसा. प्रश्न सामान्य असतात; मंडळ तुमच्या उत्तरातील समतोल आणि तपशील पाहते, पक्षीय भूमिका नाही.
- MPSC राज्यसेवेची मुलाखत UPSC पेक्षा सोपी असते का?
- सोपी नाही, वेगळी आहे. MPSC मंडळ महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय तपशिलात जास्त खोल जाते आणि मराठी-इंग्रजी दोन्हीत प्रश्न विचारते, तर UPSC मंडळ राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय चौकट विचारते. दोन्हीकडे DAF वरून प्रश्न येतात, त्यामुळे एकाची तयारी दुसऱ्याला उपयोगी पडते. गुणांची रचना MPSC च्या चालू जाहिरातीत तपासा.
- मुलाखतीत पोशाख कोणता असावा?
- पुरुषांसाठी साधा गडद सूट किंवा फॉर्मल शर्ट-पँट आणि टाय, महिलांसाठी साधी साडी किंवा सलवार-कुर्ता आणि दुपट्टा; रंग शांत असावेत. पोशाखाला गुण नाहीत, पण नीटनेटकेपणा पहिल्या क्षणाचा प्रभाव ठरवतो. काय घालता यापेक्षा तुम्ही सहज वाटता का हे महत्त्वाचे; नवीन कपडे मुलाखतीआधी एकदा घालून बसून बघा.